Vụ cà phê Tây Nguyên vào cao điểm, ngày làm việc của người hái cà phê bắt đầu từ khi trời còn chưa sáng hẳn. Không có tiếng chuông báo thức nào đặc biệt — chỉ có cái lạnh se se buổi sớm của cao nguyên, mùi đất ẩm sau mưa đêm, và tiếng người gọi nhau í ới từ đầu vườn.
Sáng sớm: ra vườn khi sương còn đọng trên lá
Người hái ra vườn từ rất sớm, khi sương vẫn còn đọng trên lá cà phê. Đi sớm có hai lợi: trời mát, hái được lâu mà không mất sức vì nắng; và quả hái buổi sớm còn tươi, chưa bị nắng làm héo cuống.
Dụng cụ mang theo cũng gọn nhẹ: một cái giỏ hoặc bao đeo bên hông, một tấm bạt trải dưới gốc cây để hứng quả. Người hái có kinh nghiệm thường chọn cây chín đều trước: cây nào quả đỏ nhiều thì hái trước, cây nào còn xanh nhiều thì để lại lứa sau. Hái cà phê không phải tuốt hết một lượt, mà là lựa từng chùm chín, bỏ lại quả xanh cho đợt sau chín tiếp.
Công việc tưởng đơn giản mà đòi hỏi mắt tinh và tay nhanh: tay trái giữ cành, tay phải tuốt nhẹ chùm chín vào giỏ, không giật mạnh làm gãy cành, không làm rụng quả xanh. Một cây hái kỹ thì vụ sau cây vẫn khỏe, vẫn cho quả đều.
Giữa buổi: nắng lên, nhịp hái chậm lại
Khi nắng lên cao, nhịp hái chậm lại. Người hái uống nước, nghỉ dưới bóng cây, rồi lại tiếp tục. Giỏ đầy thì đổ ra bạt lớn, lựa lại một lượt: quả chín đỏ giữ lại, quả xanh lẫn vào thì nhặt ra riêng, lá và cành khô lẫn trong đó cũng nhặt bỏ.
Buổi trưa, vườn cà phê yên ắng hơn hẳn buổi sáng. Chỉ còn tiếng lá xào xạc và tiếng quả rơi lộp độp xuống bạt. Nhiều người hái tranh thủ ăn trưa ngay tại vườn — cơm mang theo từ nhà, ăn nhanh rồi nghỉ một lát dưới gốc cây mát, chờ nắng dịu mới hái tiếp.
Đây cũng là lúc thấy rõ nhất sự khác biệt giữa hái kỹ và hái ẩu: vườn hái kỹ thì cây còn nguyên cành lá, quả xanh còn lại trên cây chờ lứa sau; vườn hái ẩu thì cành gãy, quả xanh rụng đầy gốc, vụ sau cây mất sức.
Chiều: gom quả, cân hàng, về nhà khi trời dịu
Chiều xuống, việc chính chuyển từ hái sang gom: dồn quả từ các bạt nhỏ về một chỗ, cân và ghi lại số lượng trong ngày. Quả hái trong ngày được chuyển đi phơi hoặc chế biến càng sớm càng tốt, vì quả cà phê để qua đêm trong bao kín dễ lên men, ảnh hưởng đến chất lượng hạt sau này.
Người hái về nhà khi trời đã dịu, tay chân mỏi nhưng giỏ quả cuối ngày là thành quả nhìn thấy được: từng bao quả đỏ xếp gọn, chờ ngày mai lại ra vườn tiếp. Vụ thu hoạch kéo dài nhiều tuần, nên không có ngày nào là ngày cuối cùng — hôm nay hái cây này, ngày mai hái cây khác, cứ thế cho đến khi vườn hái xong lứa cuối.
Điều ít người ở phố biết về nghề hái cà phê
Người ở phố uống cà phê thường chỉ biết đến ly cà phê pha sẵn, ít biết rằng hạt cà phê trong ly đó đã qua tay người hái từng chùm một, vào những buổi sáng sương lạnh như thế này. Máy móc có thể hỗ trợ nhiều khâu, nhưng khâu lựa quả chín trên cây vẫn cần mắt người và bàn tay người — vì trên cùng một cây, quả chín và quả xanh mọc chen nhau, máy khó lựa chính xác bằng tay.
Cũng ít người biết rằng người hái giỏi không phải người hái nhanh nhất, mà là người hái sạch nhất: hái đúng quả chín, giữ nguyên cành lá, để lại quả xanh cho lứa sau. Hái như vậy thì chậm hơn một chút mỗi ngày, nhưng vườn cho quả đều cả vụ, và năm sau cây vẫn khỏe.
Kết
Một ngày của người hái cà phê không có gì ồn ào: ra vườn từ sáng sớm, lựa từng chùm chín, nghỉ trưa dưới gốc cây, chiều gom quả về. Nhưng chính những ngày bình thường như vậy, lặp lại suốt vụ thu hoạch, mới làm nên ly cà phê buổi sáng của bao nhiêu người. Vụ cà phê năm nay đang rộ, và nếu có dịp lên Tây Nguyên những ngày này, hãy nhớ rằng mỗi hạt cà phê chín đỏ đều đã từng được một bàn tay lựa riêng trên cây.
